Circulair bouwen en bewoners zo veel mogelijk zelf laten doen: dat kan met de bouwmethode van Maarten Wiersma. Hij noemt z’n methode De Nieuwe Aanpak. Aan de Molenstreek in Groningen staan zes appartementen die volgens deze methode, met gestapelde houten kubussen, gebouwd zijn. Daarna volgt het Inspiratiecentrum van Voedselbos Glimmen. Betrokken vrijwilligers bouwen onder begeleiding zelf het centrum van de grond af op dankzij de eenvoud van de methode. Wordt een wooncoöperatie bouwen een volgend project? Als het aan Maarten ligt wel. Reden genoeg om er eens wat meer over te weten te komen.
Maarten de Maker
Nadat hij Bouwkunde aan de HTS afrondt, werkt Maarten in verschillende functies in de bouwsector. Zo werkt hij jarenlang als aannemer waarbij hij complete huizen ontwerpt en bouwt volgens de Houtskeletbouw-methode. Daarna werkt als projectmanager bij verschillende organisaties. Bij z’n laatste baan in loondienst komt hij in aanraking met de filosofie van Cradle to Cradle, wat inhoudt dat de grondstoffen die je gebruikt eindeloos herbruikbaar zijn. Het versterkt zijn gevoel dat hij toe is aan iets anders. De reguliere manier van bouwen staat hem steeds meer tegen. “Traditionele bouw maakt gebruik van materialen die schadelijk zijn en er wordt nauwelijks rekening gehouden met de gezondheid van de gebruiker. Regelmatig worden gebouwen gesloopt, wat steeds weer leidt tot enorme kapitaalvernietiging. Dat is zonde en het kan anders.”
De natuur als inspiratiebron
Als hij voor zichzelf begint, wordt circulair bouwen zijn uitgangspunt. De inspiratie hiervoor haalt hij uit de natuur. “Alles werkt volgens vaste patronen en afval betstaat niet.” Na jaren van ontwerpen, rekenen en plannen schrijven is zijn methode er: De Nieuwe Aanpak (D.N.A). Het zijn vierkante houten cellen je net als lego, kunt stapelen zoals je wilt. Vaste maten en onderdelen die eenvoudig in- en uit elkaar te halen zijn door schroeven te gebruiken. Niks wordt gelijmd of gemetseld. Toch is dat niet het enige principe uit de natuur waarop de methode gebaseerd is.
Huttenbouwers
Maarten ziet graag dat we allemaal weer eens een hamer oppakken. “We zijn van nature huttenbouwers, maar dat lijken we te zijn vergeten. Het ‘doen’ besteden we meestal uit. Veel mensen gebruiken vooral hun hoofd. Het enige wat ze doen is hameren op een toetsenbord. Daardoor raken we ontaard.” In Glimmen heeft hij gezien wat het met mensen doet als ze zelf gaan bouwen: 12 vrijwilligers werden door hem opgeleid om het Inspiratiecentrum te bouwen. Ze volgenden de cursus die drie dagdelen duurt. “Je ziet het geluk van de mensen afstralen. Na een dag werken, fietsen ze met een grote glimlach naar huis. Trots op wat ze nu weer hebben gedaan, want de meesten zijn echt verbaasd over wat ze zelf kunnen.” Het zelfbouwsysteem stelt elke leek in staat om zelf te bouwen, al is een beetje handigheid wel fijn. Hoe zit het dan met de tijd om het zelf te kunnen doen? “Als je in een half jaar 200.000 euro kan verdienen door zelf een hamer in de hand te nemen, dan zou ik heel snel met m’n baas gaan praten.” En als je het niet zelf wil doen, dan is dat ook prima. Uitbesteden aan vakmensen kan ook, alleen dan dus wel op een manier die beter is voor de aarde.
Beter voor het milieu
Zo min mogelijk grondstoffen gebruiken, natuurlijke materialen, hergebruik en zo duurzaam mogelijk. Het zijn zo maar een aantal woorden die je op z’n website kunt tegenkomen. En als je hem er naar vraagt, noemt hij zo tig voorbeelden waarmee hij z’n verhaal onderbouwt. Neem bijvoorbeeld het bouwen met standaard bouwmaten, zodat er zo min mogelijk gezaagd hoeft te worden en er dus ook geen afval ontstaat. Al het gebruikte materiaal is van hoge kwaliteit: driedubbele beglazing, aluminium deurkozijnen die je niet om de zoveel jaar opnieuw in de verf hoeft te zetten, en het gebruik van vlaswol in plaats van glaswol. “Je zou in feite een hele woning op kunnen pakken om ergens anders neer te zetten, zonder verlies van grondstoffen.”
Cellulair en circulair bouwen
De woningen die met De Nieuwe Aanpak gebouwd worden zijn op elk moment aan te passen naar veranderende woonwensen. Uitbreiden of afslanken: het kan. Verhuizen hoeft niet. “Gaat de oudste uit huis? Dan schroef je een kamer uit elkaar, en verkoop je de losse onderdelen aan de buurman. Of je haalt er een wandje tussenuit, zodat je opeens een ruimere woonkamer hebt. Er later een cel bij aan zetten of een raam toevoegen kan ook. Je kunt willekeurig in elke gevel openingen maken zonder dat de boel instort. Daarmee is de veranderbaarheid en demonteerbaarheid groot.” De praktijk blijkt wel wat weerbarstiger. De woningen die tot nu toe gebouwd zijn, hebben nog niet van zulke aanpassingen gehad. Een aantal bewoners zijn toch verhuisd en verkochten hun woning met een flinke marge omdat de markt maar moeilijk buiten de deur te houden is. Toch is dat wel de insteek van de maker, die de door hem bedachte modulaire én circulaire manier van bouwen alleen beschikbaar stelt voor niet-commercieel gebruik.
Bewoners zijn sleutelfiguren
In de reguliere bouw krijgen bewoners aan het einde van het proces de sleutel. Betrokkenheid van de eindgebruikers blijft beperkt tot keuzes maken en naar een kijkdag komen. Bij Medeopdrachtgeverschap en Collectief Particulier Opdrachtgeverschap ziet datzelfde proces er al iets anders uit: als toekomstig bewoner heb je veel meer regie over hoe jouw woning en je buurt eruit komen te zien. Voor Maarten is het nog steeds niet genoeg: “Bewoners zijn sleutelfiguren die van begin af aan betrokken zouden moeten zijn. Niet pas na de oplevering.” Het is de reden waarom Maarten het principe van de wooncoöperatie toejuicht.
Een wooncoöperatie?
Als het aan hem ligt, wordt zijn volgende project een wooncoöperatie. Met twee wooninitiatieven voert hij op dit moment gesprekken. Het is nog onduidelijk of dat leidt tot nieuwe samenwerkingen: daarover hoort hij binnenkort van hen terug. “De projecten die ik tot nu toe heb begeleid zijn vrij klein. Graag laat ik zien dat de methode ook voor grotere projecten bruikbaar is. Een wooncoöperatie met z’n 20-25 woningen zou een mooie stap vooruit zijn. Dan kan het zomaar omklappen.” Wat hij daarmee bedoelt is dat Maartens’ aanpak in de bouwwereld wat wantrouwend wordt bekeken. “De markt uit het wonen halen, zoals Startpunt Wooncoöperatie zo mooi zegt, doe je pas echt als de mensen zelf gaan bouwen. Dus ook dat je in statuten vastlegt dat het vastgoed niet met winst doorverkocht mag worden. Ik geloof dat het kan. Ook met grotere groepen. Iedereen heeft z’n eigen talenten.”
Ongelukken gebeuren
Hoe zit het dan met de veiligheid? Bouwbedrijven moeten strikt voldoen aan de veiligheidseisen. Als je arbeid inkoopt, dan moeten de bouwers voldoen aan wet- en regelgeving. Voor bewoners die zelf bouwen, is dat weer anders. Die hoeven niet aan alle eisen te voldoen, want ze doen dit voor zichzelf. En een ongeluk kun je niet voorkomen, maar je kunt de kans erop wel verkleinen. Daarom is het een vast onderdeel van de cursus en besteden we er aandacht aan. In het begin gaan mensen met knikkende knieën een ladder op. Na een week weten ze niet anders en wandelen ze zo over de dekking van het dak.”
Grenzen aan de methode
Iedere keer gaat het over de mogelijkheden die eindeloos lijken te zijn. Zijn er dan geen grenzen aan wat er met deze bouwmethode kan? Toch wel. Hoger dan vier woonlagen kun je met de houten cellen niet bouwen. En op veengrond lukt het ook niet met een simpele fundering van gebruikte betonplaten, waarop D.N.A. gebouwd is. En de grootte van de groep? “In een groep zijn er altijd mensen die dingen snel oppikken, die anderen vervolgens kunnen laten zien hoe het werkt. Hoe groter de groep, hoe beter het gaat. De grootste uitdaging is de belemmering die voortkomt uit het denken van nu. Dat mensen niet geloven dat het anders kan. En als je er wel van overtuigd bent, om het dan vervolgens ook te doen.”
