Headerfoto: © Nina Karim van Oort
In 2024 krijgt Amsterdam er een nieuwe wooncoöperatie bij: Het Nieuwe Bajesdorp wordt opgeleverd. Klaar is het dan niet: bewoners bouwen het zelf verder af. Wat ooit begon als een krakersinitiatief in 2003 is nu verworden tot een wooncoöperatie met een permanente creatieve broedplaats in het Bajeskwartier, het voormalige terrein van de Bijlmer Bajes. Hoe hebben bewoners dat aangepakt, wat was hun plan, hoe hebben ze het gefinancierd en hoe is het om er nu te wonen?
Een stukje geschiedenis
De Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel, in de volksmond beter bekend als de Bijlmer Bajes, wordt in 1978 in gebruik genomen. Het gebouw zonder tralies en hekken met 6 torens die via een lange gang met elkaar zijn verbonden, is duur in gebruik omdat er veel bewakers nodig zijn. De vele ontsnappingen en een veranderde kijk op het gevangeniswezen zorgen ervoor dat nog geen kwarteeuw later, rond het jaar 2000, er wordt gekeken of de gevangenis kan verhuizen naar een plek buiten Amsterdam. Een aantal cipierwoningen rond de directeursvilla komen dan al leeg te staan. Pas in 2013 komt het definitieve besluit dat de gevangenis naar Zaanstad zal verplaatsen. Drie jaar later sluiten de deuren van de Bijlmer Bajes definitief.
Gekraakt
Die lege cipierswoningen op het terrein worden in die lange periode van besluitvorming over wat er met het Bijlmer Bajes terrein gaat gebeuren én na enkele jaren leegstand, gekraakt. In de jaren erna komen steeds meer woningen leeg te staan. Een aantal daarvan worden anti-kraak, mede door het kraakverbod, wat in 2010 in werking treedt. Zo ontstaat er een ‘stadsdorp’ van krakers, anti-krakers en huurders, die lange tijd naast elkaar leven, wonen en werken. Ze organiseren evenementen zoals festivals, sportactiviteiten en toveren een woning om tot buurthuis. In korte tijd weten ze de plek een eigen karakter te geven en richten met elkaar een vereniging op: Vereniging Bajesdorp.
De Bajestuin
Een belangrijk onderdeel van Bajesdorp is de Bajestuin. Een stuk braakliggend terrein wordt in 2013 langzaam aan omgetoverd tot wat het nu is: een groene oase. Het begint met een aantal kleine bakken groen. Inmiddels is het een bloeiende tuin voor mens en dier en een ontmoetingsplek voor de buurt. De tuin wordt door bewoners en vrijwilligers beheerd volgens de principes van permacultuur, waarbij je samenwerkt met de natuur en er niet tegen vecht. Terwijl er gesloopt en gebouwd wordt in het gebied, blijft de Bajestuin bestaan en ontwikkelt zich verder mee, zodat het nu een plek is voor alle inwoners uit Amsterdam oost.
Herontwikkeling Bajeskwartier
Ondertussen liggen de plannen voor het terrein van de voormalige gevangenis niet stil. Het her te ontwikkeling gebied krijgt de naam Bajeskwartier, een groene, creatieve en bruisende wijk. Even lijkt het erop dat Bajesdorp plaats moet maken voor de nieuwbouw in Bajeskwartier, maar gemeente Amsterdam, projectontwikkelaar AM en De Vereniging Bajesdorp komen in 2018 tot overeenstemming. Bajesdorp krijgt een plek in het plan van Bajeskwartier. Terwijl de sloop van de oude torens en de cipierswoningen plaatsvindt, wonen de ‘Bajesdorpelingen’ tijdelijk in een zelfgebouwd dorp van caravans en containers naast het oude Bajesdorp. In diezelfde periode koopt gemeente Amsterdam de grond terug van ontwikkelaar AM, zodat die plek voor Bajesdorp gegarandeerd is.
Eeuwigdurende erfpacht
Gemeente Amsterdam geeft de grond voor Bajesdorp, dat bestaat uit circa 1.800m2, uit via een eeuwigdurende erfpachtregeling. Femke Ravensbergen, een van de bewoners, noemt dat een belangrijke mijlpaal. In een interview op de website van Bajeskwartier zegt ze: “We willen de huren in ons toekomstige woon-werkpand zo betaalbaar mogelijk maken. De aankoop van de grond door de gemeente helpt daarbij. Het scheelt een miljoen aan voorfinanciering die we anders zelf zouden moeten opbrengen.”
Voor de volgende generatie
Alle tijd en energie die Femke steekt in de ontwikkeling van wat straks het Nieuwe Bajesdorp gaat heten, doet ze vrijwillig. “Ik doe het voor een pand dat straks voor de toekomstige generaties beschikbaar is. Daar zal ik nooit een investering van terugzien, het is niet mijn pensioensregeling. Het is puur ideologisch. Ik snap het als mensen denken: als ik tijd investeer, wil ik er ook iets van terugzien. Dat is begrijpelijk. Maar wij vinden het belangrijker dat er op lange termijn betaalbare woon- en werkruimte is in Amsterdam.” Als vereniging hebben ze dan ook laten vastleggen dat ze dit pand nooit kunnen verkopen.
Vrijkoop dankzij obligatiecampagne
Om Het Nieuwe Bajesdorp te financieren sluit de vereniging een lening af bij de Duitse GLS bank, die het om ethische en financiële redenen wint van de Nederlandse Rabobank. Wat ze ook doen: obligaties verkopen om Bajesdorp vrij te kopen. Met de eigendomsvorm VrijCoop halen ze hun toekomstige gebouw voorgoed van de vastgoedmarkt af. De campagne is succesvol. Bijna 1/5 van het benodigde totaalbedrag wordt op deze manier, crowdlending genoemd, gefinancierd. Leningen die via obligaties worden uitgegeven en waarvoor degene die het bedrag leent, ook een rentepercentage krijgt. Zo halen ze meer dan €600.000 op en later nog eens zo’n €75.000. Ook krijgen ze subsidies van o.a. Bureau Broedplaatsen en krijgen ze een lening van het Amsterdamse wooncoöperatiefonds. Ook een eigen inleg kan natuurlijk niet ontbreken: die ligt tussen de 2500 en 20.000. Een ‘schuifbaar’ systeem waarmee het ook voor mensen met een kleinere portemonnee mogelijk is om mee te doen.
Creatieve broedplaats
In veel steden zijn er tijdelijke werkpanden voor kunstenaars, de zogenoemde broedplaatsen. Bajesdorp wilde met hun plan een vaste, blijvende plaats voor creatieve makers. Gemeente Amsterdam voert actief beleid om betaalbare werkruimtes te hebben en houden en schreef dit dan ook als een vereiste in de tender voor het her te ontwikkelen gebied Bajeskwartier. Mede daardoor, werd Bajesdorp definitief opgenomen in de plannen. In de wooncoöperatie wonen verschillende makers zoals o.a. een theatermaker, theatertechnicus, een curator en dramaturg, een fotograaf en documentairemaker, een programmeur. Dat er veel gemaakt en gecreëerd wordt zie je ook terug aan de ruimtes in het pand. Er is een werkplaats, een dansstudio, een foyer/kantine, een ‘blackbox’ voor voorstellingen en try-outs. Deze ruimtes worden ook verhuurd, dus ook mensen van buitenaf kunnen gebruik maken van de faciliteiten.
Over het gebouw
Het gebouw van Bajesdorp is zo ontworpen dat er maximale interactie tussen bewoners kan ontstaan. Het trappenhuis leidt naar de gemeenschappelijke buitenruimte/galerij en vervolgens naar een gemeenschappelijke ruimte, waar alle wooneenheden aan liggen. De wooneenheden zijn lofts van 4,5 meter hoog en zijn verschillend van oppervlakte. ( woningen zijn sociale huur en 2 zijn middenhuur. In Bajesdorp wonen en werken zo’n 15 mensen die werken in de kunst en/of sociaal-activistisch bezig zijn.
Zo duurzaam mogelijk
Duurzaam is een van de waarden van Bajesdorp. Hoe komt dat tot uiting in het gebouw en de keuzes die ze hebben gemaakt? Bij het ontwerp en het bouwproces is het uitgangspunt om zo min mogelijk te verspillen. Zo hebben ze onder andere gekozen om te werken met hergebruikt beton, kalkzandsteen en hout voor CO2-opslag. Je ziet het aan de houten gevelbekleding. Wat misschien wel het meest bijzondere is: het pand is casco opgeleverd. Dat betekent dat het kaal, zonder afwerking was toen de bewoners ermee aan de slag gingen. Ze stukten de wanden met leem, gebruikten de dwarsbalken uit de oude cipierswoningen van de Bijlmer Bajes en hergebruikten ook het sanitair uit de oude gevangenis. Het regenwater wordt geïnfiltreerd, er liggen 72 zonnepanelen, er is een batterij met opslag en het klimplantensysteem bevordert de lokale biodiversiteit, net zoals de Bajestuin dat ook doet.
